Meczet Stary w Tarsie – kościół krzyżowców, który stał się minaretem Wschodu

W samym centrum starego Tarsu, przy głównej ulicy starożytnego miasta, stoi budynek, w którym tysiącletnia historia skondensowała się w jednej fasadzie. Stara Meczet w Tarsie to dawny kościół, zbudowany w 1102 roku podczas pierwszej krucjaty, kiedy to Normanowie odzyskali miasto z rąk Seldżuków. Legenda głosi, że świątynia była poświęcona apostołowi Pawłowi — rodakowi z Tarsu, jednemu z głównych apostołów chrześcijaństwa. W 1415 roku Ahmet-bey z dynastii Ramazanoğlu przekształcił kościół w meczet, nadając budynkowi drugie duchowe życie. Meczet Stary w Tarsie, czyli Kilise Cami — „Meczet-Kościół” — do dziś zachowuje na suficie freski przedstawiające Jezusa i czterech ewangelistów: milczące świadectwo życia, które toczyło się tu niegdyś.

Historia i pochodzenie Starego Meczetu w Tarsie

Tarsus — jedno z najstarszych miast Azji Mniejszej, położone w prowincji Mersin na śródziemnomorskim południu Turcji. Przez tysiąclecia przechodziło z rąk do rąk: Persja Achemenidów, hellenizm, Rzym, Bizancjum, arabskie kalifaty, królestwo ormiańskie w Cylicji, Seldżukowie, krzyżowcy, Ramazanoğlu, Mamelucy, Imperium Osmańskie. Każdy z panów pozostawił ślad w tkance miejskiej, a budynek obecnego Starego Meczetu jest żywym ucieleśnieniem tych warstw.

W 1102 roku, kiedy miasto znajdowało się pod kontrolą wojsk Pierwszej krucjaty, w tym miejscu wzniesiono kościół. Według tradycji został on poświęcony na cześć św. Pawła – urodzonego właśnie w Tarsie. Należy zaznaczyć, że kościoła tego nie należy mylić z innym zabytkiem w Tarsie – XIX-wiecznym kościołem św. Pawła, który często jest mylony z tą samą budowlą.

Godny uwagi epizod miał miejsce w 1198 roku: wówczas Tarsus wchodził w skład Królestwa Armenii Cylicyjskiej. W tym samym kościele koronowano pierwszego króla Armenii, Lewona I z rodu Rubenidów – kardynał Konrad von Wittelsbach, reprezentujący papieża, nałożył na niego koronę w imieniu Stolicy Apostolskiej.

W 1359 roku Tarsus przeszedł w ręce tureckiej dynastii Ramazanoğlu, a w 1415 roku władca Ahmet-bey (panował w latach 1383–1416) przekształcił kościół w meczet, dodając minaret. Budynek nosił kilka nazw: Eski Cami („Stara Meczet”), Kilise Camii („Meczet-Kościół”) oraz Baytemür Camii. Dokumentalnie potwierdzone renowacje przeprowadzono w latach 1868 i 1900; ostatni remont zakończono w 2007 roku.

Architektura i co warto zobaczyć

Stara Meczet w Tarsie zajmuje powierzchnię 460 metrów kwadratowych wraz z przylegającym dziedzińcem. Wymiary wewnętrzne budynku wynoszą 19,3 × 17,5 metra; szerokość nawy głównej — 12,6 metra. Jest to stosunkowo niewielka, ale bogato zdobiona budowla, w której dostrzec można gotyckie korzenie.

Fasada i wejście

Główne wejście znajduje się od strony zachodniej. Fasada ozdobiona jest ślepymi łukami — reliefowymi niszami łukowymi bez otworów: charakterystycznym elementem architektury gotyckiej. Przy wejściu znajdują się dwie półkolumny z alabastru. Na południowej i północnej ścianie nawy znajdują się granitowe półkolumny, prawdopodobnie wykonane z materiałów budowlanych pochodzących z wcześniejszych budowli, które stały tu wcześniej.

Dach i konstrukcja

Z zewnątrz budynek pokryty jest dachem dwuspadowym — nie kopułą. Jest to zachowana cecha pierwotnej gotyckiej bazyliki: krzyżowcy budowali zgodnie z zachodnioeuropejskimi kanonami, gdzie dachy czterospadowe i dwuspadowe były normą.

Freski sufitowe

Główną wartością historyczną wnętrza są freski na suficie. W centralnej części sufitu przedstawiono Jezusa Chrystusa; po jego bokach — czterech ewangelistów: na wschodzie Jana i Mateusza, na zachodzie Marka i Łukasza. Malowidła te są bezpośrednią spuścizną życia kościelnego XII–XIV wieku. To, że przetrwały one podczas przekształcania kościoła w meczet, stanowi prawdziwą rzadkość i historycznie znaczący precedens współistnienia dziedzictwa chrześcijańskiego i muzułmańskiego w jednej przestrzeni.

Minaret i dzwonnica

Budynek ma dwa pionowe akcenty: minaret w południowo-zachodnim narożniku – dodatek z epoki Ramazanoğlu – oraz starą dzwonnicę w północno-wschodnim narożniku – relikt historii kościoła. Dwugłosowość tych dwóch wież tworzy widoczny obraz duchowej biografii budynku.

Mihrab i dostosowanie do kultury islamskiej

Do południowej ściany dodano mihrab – wnękę, która kieruje modlących się w stronę Mekki. W ten sposób budynek zyskał plan charakterystyczny dla meczetu typu „ulu dżami” (meczet katedralny), zachowując jednocześnie pierwotną prostokątną konstrukcję.

Ciekawostki i legendy

• W 1102 roku, kiedy zbudowano kościół, Tars wchodził w obszar Pierwszej krucjaty. Wojska normańskie Tancreda z Galilei zajmowały część Cylicji; obecność krzyżowców wyjaśnia gotycki charakter architektury — wywodzącej się z Europy Zachodniej.
• W 1198 roku w tym budynku odbyła się koronacja Lewona I – pierwszego króla kilikijskiego królestwa ormiańskiego. Kardynał Konrad von Wittelsbach, arcybiskup Moguncji, nałożył na niego koronę w imieniu papieża, a później symboliczny wieniec przysłał również cesarz niemiecki. Ta koronacja przekształciła państwo ormiańskie w uznane królestwo europejskie.
• Budynek łączy w sobie elementy chrześcijańskie i islamskie, które nie zostały zniszczone, lecz współistnieją: gotyckie łuki, granitowe kolumny, freski sufitowe przedstawiające Chrystusa i ewangelistów – oraz mihrab, minaret i funkcjonujący meczet. Takie nakładanie się epok jest architektoniczną rzadkością.
• Nazwa „Baytemür Camii”, występująca w źródłach historycznych, jest prawdopodobnie związana z imieniem osoby, która przeprowadziła jedną z renowacji. Nie udało się jeszcze ustalić dokładnego pochodzenia tej nazwy.
• Meczet znajduje się w odległości spaceru od innych zabytków Tarsu: XIX-wiecznego kościoła św. Pawła, Studni św. Pawła i innych obiektów związanych z apostolskim dziedzictwem miasta.

Jak dojechać

Tarsus znajduje się 30 kilometrów na wschód od Mersin i 65 kilometrów na zachód od Adany. Najbliższe lotnisko to Adana (ADA). Z Adany do Tarsu regularnie kursują autobusy i minibusy; podróż trwa około 45 minut. Z Mersin — około 30–40 minut autobusem lub dolmuchem.

Meczet znajduje się w centrum Tarsu, przy głównej historycznej ulicy. GPS: 36,9178° szer. geogr., 34,8978° dł. geogr. Pieszo z dworca autobusowego w Tarsie — około 15 minut. Większość atrakcji Tarsu znajduje się w odległości spaceru, więc po dotarciu do centrum można je wszystkie obejść bez dodatkowego transportu.

Wskazówki dla podróżnych

Meczet jest otwarty dla zwiedzających codziennie, wstęp jest bezpłatny. Turystom zaleca się przychodzenie poza porą modlitwy — pozwoli to spokojnie obejrzeć wnętrze i przyjrzeć się freskom na suficie. Kobiety muszą mieć chustę; buty zdejmuje się przy wejściu.

Weź ze sobą latarkę lub skorzystaj z latarki w telefonie — oświetlenie wewnątrz jest dość skromne, a freski na suficie wymagają dobrego światła, aby można je było dokładnie obejrzeć. Obiektyw szerokokątny lub tryb „szeroki kąt” w smartfonie pomoże uchwycić całą przestrzeń wnętrza.

W Tarsie warto również zwiedzić sąsiednie zabytki: kościół św. Pawła (Aziz Pavlus Kilisesi) ze studnią apostoła, rzymską bramę Kleopatry oraz kaskadę wodospadów Tarsus Şelalesi w obrębie miasta. Tarsus to miejsce narodzin apostoła Pawła, dlatego cała historyczna część miasta jest przepełniona biblijnymi skojarzeniami. Aby lepiej poznać to miejsce, warto przeznaczyć na to cały dzień. Stara Meczet w Tarsie to rzadki zabytek, w którym w jednej przestrzeni łączą się gotycka bazylika, armenska koronacja i kult islamski, co czyni ją jednym z najbardziej wielowarstwowych miejsc historycznych w całym śródziemnomorskim regionie Turcji.